ಬೆಂಗಳೂರು: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದಗಳು ಕೇವಲ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಕೃಷಿ, ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳು ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುವ ಸಂಕೀರ್ಣ ವಿಷಯವಾಗಿವೆ. Cauvery ವಿವಾದವು ಅದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಇಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಗೆಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಮನ್ವಯ, ರಾಜಕೀಯ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸಹಕಾರಿ ಫೆಡರಲಿಸಂ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುಂಗಾರು ದುರ್ಬಲವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಜಲಾಶಯಗಳ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ಕುಸಿದಾಗ ಕಾವೇರಿ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆ ಕುರಿತ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ದಂಡೆ ರಾಜ್ಯವಾದ ಕರ್ನಾಟಕ ತನ್ನ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಕೆಳದಂಡೆ ರಾಜ್ಯವಾದ ತಮಿಳುನಾಡು ಕೃಷಿಗೆ ನಿರಂತರ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಭಿನ್ನ ಆದ್ಯತೆಗಳೇ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ವಿವಾದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ತರುತ್ತವೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾದದ ಪ್ರಕಾರ, ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಭದ್ರತೆ ಒದಗಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮೆಕೆದಾಟು ಸಮತೋಲನ ಜಲಾಶಯ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯವು ಕೇವಲ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲದೆ, ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾಳಜಿ ಕಾವೇರಿ ಡೆಲ್ಟಾ ಪ್ರದೇಶದ ಕುರವೈ ಹಾಗೂ ಸಾಂಬಾ ಭತ್ತದ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ನಿರಂತರ ನೀರು ದೊರೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಡೆಲ್ಟಾ ಪ್ರದೇಶದ ಕೃಷಿ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾವೇರಿ ಹರಿವಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಳಹರಿವಿನ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದೆಂಬ ಆತಂಕವನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಈ ವಿವಾದವು ಮೇಲ್ದಂಡೆ ಮತ್ತು ಕೆಳದಂಡೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೂ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕವು ನದಿಯ ಉಗಮ ಪ್ರದೇಶ ಹಾಗೂ ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ತಮಿಳುನಾಡು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಕೆಳಹರಿವಿನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ ಸಾಧಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

2018ರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪು ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಲೀಕತ್ವ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಕಾವೇರಿ ನೀರು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (CWMA) ಹಾಗೂ ಕಾವೇರಿ ನೀರು ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಮಿತಿ (CWRC) ಮೂಲಕ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಆದರೂ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ವಿವಾದಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಲೇ ಇವೆ. ಇದರಿಂದ ಕಾನೂನು ತೀರ್ಪು ಮಾತ್ರ ರಾಜಕೀಯ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾವೇರಿ ವಿವಾದದ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಡಿ.ಕೆ. ಶಿವಕುಮಾರ್ ಹಾಗೂ ತಮಿಳುನಾಡು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ವಿಜಯ್ ನಡುವಿನ ಸಭೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಅನುಕೂಲಕರ ವಾತಾವರಣ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣ ನೀಡಿ ಸಭೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡಲಾಯಿತು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭಾವನೆಗಳು ತೀವ್ರವಾಗಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ವಿವಾದಗಳು ಸರ್ಕಾರಗಳ ನಡುವಿನ ಚರ್ಚೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಹೋರಾಟ, ಬಂದ್ ಕರೆಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯವ್ಯಾಪಿ ಚಳುವಳಿಗಳ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಒಮ್ಮತದ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬರಲು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಮೆಕೆದಾಟು ಯೋಜನೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭವಿಷ್ಯದ ನೀರಿನ ಭದ್ರತೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ತಮಿಳುನಾಡು ಕೆಳಹರಿವಿನ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಆತಂಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಜಲಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಯೋಜನೆಗಳು ಎಲ್ಲ ಪಾಲುದಾರರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಥವಾ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪರಿಹಾರ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ವಾಸ, ಫೆಡರಲ್ ಸಹಕಾರ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿರಂತರ ಸಂವಾದ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೂಡ ಅಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯ.

ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಸಂಗತಿ ಎಂದರೆ, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರ ಮಿತ್ರಪಕ್ಷ ಟಿವಿಕೆ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಇಂತಹ ರಾಜಕೀಯ ಸಮೀಕರಣದ ನಡುವೆಯೂ ಉಭಯ ರಾಜ್ಯಗಳ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಗೆ ಕರೆಸಿ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯದಿರುವುದು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ.

ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕಿಶೌ ಬಹುಉದ್ದೇಶ ಯೋಜನೆಯ ಅನುಭವ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಉತ್ತರಾಖಂಡ, ದೆಹಲಿ, ಹರಿಯಾಣ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಹಾಗೂ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸೇರಿದಂತೆ ಆರು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನೀರು, ವಿದ್ಯುತ್ ಹಾಗೂ ಹಣಕಾಸಿನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದರೂ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಿಂದ ಒಮ್ಮತ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.

ಕೇಂದ್ರ ಗೃಹ ಸಚಿವ ಅಮಿತ್ ಶಾ ಆರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವರನ್ನು ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಗೆ ಕರೆಸಿ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದರು. ನೀರಿನ ಭಾಗಕ್ಕೆ 90 ಶೇಕಡಾ ಕೇಂದ್ರ ನೆರವು ನೀಡುವ ನಿರ್ಧಾರ ಹಾಗೂ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಹಣಕಾಸಿನ ಮಿತಿಯನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವೆಚ್ಚ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮರುರಚಿಸುವ ಕ್ರಮ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವು ನೀಡಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಸುಮಾರು ₹2,000 ಕೋಟಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಘಟಕದ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಉಳಿದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವು. ಈ ರೀತಿಯ ಲವಚಿಕ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯೋಜನೆಗೆ ವೇಗ ನೀಡಿತು.

ಇದರಿಂದ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರವು ಕೇವಲ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ತತ್ವಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರಾಜಕೀಯ ಸಂಧಾನ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವಿನ ನಿರಂತರ ಸಂವಾದ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಮನೋಭಾವದ ಮೇಲೂ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೆಕೆದಾಟು ಮತ್ತು ಕಿಶೌ ಯೋಜನೆಗಳ ಹೋಲಿಕೆ, ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ತೀರ್ಪುಗಳು ಕಾನೂನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಿದರೂ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಮಾತುಕತೆಯೇ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಮಾರ್ಗ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಇಂದಿನ ವೇಗದ ನಗರೀಕರಣ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಂತಹ ಮಹಾನಗರಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆ, ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಕೃಷಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಉಳಿಸದೆ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಜನಸಂಖ್ಯೆ, ಕೈಗಾರಿಕೆ ಹಾಗೂ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಯೋಜನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದೆ. ಭವಿಷ್ಯದ ನೀರಿನ ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸುವಾಗ ವೆಚ್ಚ, ಲಾಭ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಬದಲು ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಗೆ, ಮೆಕೆದಾಟು ಮತ್ತು ಕಿಶೌ ಯೋಜನೆಗಳು ನೀಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಪಾಠವೆಂದರೆ, ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನೀರಿನ ವಿವಾದಗಳು ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಪರಿಹಾರ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ನಿರಂತರ ಸಂಸ್ಥಾಗತ ಸಂವಾದ, ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಸಮಾನ ಹಂಚಿಕೆ, ರಾಜಕೀಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಹಾಗೂ ಸಹಕಾರಿ ಫೆಡರಲಿಸಂ ಅಗತ್ಯ. ಇದೇ ಮಾರ್ಗವು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳ ಸಮತೋಲನ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನೆರವಾಗಬಲ್ಲದು.